Chàm tía còn có tên khác là cây xỏm đeng, dạ chàm
Chi Strobilanthes
Họ Ôrô (Acanthaceae).
Cây chàm tía (Xỏm đeng) mọc tự nhiên và phổ biến ở các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta. Cây mọc thành bụi, cao khoảng 1 – 2m, thân già tròn, màu xám bạc, lá đơn độc, mọc đối, lá hình bầu dục, đỉnh nhọn, mép có răng cưa đều, mặt trên của lá màu sẫm. màu xanh lá cây và mặt dưới màu đỏ, màu tím. Ở Gaoping, loài cây này có nhiều ở vùng Bảo Lộc, Hòa An và Quảng Hà.Từ xa xưa, người ta đã sử dụng cây chàm tía làm thực phẩm, lá của nó có thể ăn sống hoặc nấu canh. Theo kinh nghiệm dân gian, người ta thường uống nước sắc từ lá, thân, rễ để chữa một số bệnh về gan, túi mật như: viêm gan siêu vi, viêm đường mật cấp tính, xơ gan, cổ chướng, bí tiểu, nội nhiệt… Nhiều nhà khoa học cũng đã nghiên cứu tác dụng thuốc sắc chàm tím có tác dụng ở bệnh nhân trải qua phẫu thuật sỏi ống mật và viêm gan siêu vi cấp tính. Ngoài ra, cây còn được dùng chữa nhiều bệnh khác như trĩ, chàm ở trẻ em, gãy xương… Dưới dạng thuốc sắc hoặc giã nát lấy nước uống.
- Thành phần hoá học:
Trong lá chàm tía có các hợp chất tự nhiên: flavonoid, saponin và tanin, trong đó flavonoid có hàm lượng cao nhất. Trong rễ cũng có flavonoid và coumarin, nhưng hàm lượng thấp . Anthocyanin là thành phần flavonoid chủ yếu trong chàm tía .
Bế Thị Thuấn và cộng sự đã chiết tách, phân lập được một chất flavonoid thuộc nhóm anthocyanin và dự đoán cấu trúc có thể là peonidin (3, 5, 7, 4 – tetrahydroxy – 3′ ị methoxy anthocyanidin) . Một số tác dụng dược lý: Chàm tía có tác dụng chống viêm, lợi mật, lợi tiểu, bảo vệ gan và chống oxy hoá .
Các nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn qua đường uống trên súc vật thí nghiệm chứng tỏ dịch chiết lá chàm tía hầu như không độc
Theo y học cổ truyền: có thể đưa chàm tía vào nhóm thuốc có tác dụng thanh nhiệt trừ thấp, lợi đởm thoái hoàng, thông qua tác dụng trừ thấp đã gián tiếp làm tăng chức năng kiện của tỳ vị. Đặng Kim Thanh (2001), dùng chàm tía trên bệnh nhân sau mổ sỏi đường mật có dẫn lưu Kehr và trên bệnh nhân viêm gan virus cấp, cho kết luận
Tác dụng lợi mật của nước sắc chàm tía trên những bệnh nhân mổ sỏi đường mật có dẫn lưu Kehr:
Chàm tía có tác dụng lợi mật. Liều 30ml chàm tía (3:l)/24 giò tương đương 90g lá tươi/24 giờ được uống 3 ngày liên tục là liều tác dụng lợi mật thể hiện rõ và chính liều này có hiệu quả tác dụng cao nhất (P<0,0005). Tác dụng này còn duy trì 3 ngày sau ngừng thuốc, nhưng ở mức độ thấp hơn.
Sau khi uống chàm tía, bilirubin toàn phần trong máu giảm so với trước khi uống chàm tía một cách có ý nghĩa lớn (P<0.0005), đặc biệt làm giảm bilirubin máu trực tiếp (P<0,01).
Cảm giác chung của bệnh nhân là dễ chịu hơn. Chưa thấy có biểu hiện tác dụng không mong muốn.
Chàm tía được ứng dụng vào điều trị viêm gan virus cấp với liều 30ml (3:1) /24giờ trong suối thời gian nằm viện so với nhóm chứng cho thấy:
Các triệu chứng lâm sàng chủ yếu như: mệt mỏi, chán ăn, rối loạn tiêu hoá, hoàng đản mất nhanh (P<0,05).
Bilirubin máu toàn phần, AST, ALT nhanh trỏ về bình thường hơn (P<0,05).
Số ngày nằm viện ngắn hơn (P<0,05).
Tỷ lệ bệnh nhân đạt kết quả tốt cao hơn (P<0,05).
Với những tác dụng đó [20], [21], [22], [81] có thể sử dụng chàm tía trong các trường hợp sau:
Dùng cho bệnh nhân sau mổ sỏi đường mật có dẫn lưu Kehr hỗ trợ làm sạch đường mật và đào thải bilirubin nhanh hơn.
Dùng hỗ trợ trong điều trị một số bệnh gan, như: viêm gan virus cấp, mạn, viêm gan do thuốc.